ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
Γιά τόν μακαριστό γέροντα Παίσιο και ήδη γιο τῆς Ἐκκλησίας μας έχουν δημοσιευθῆ ἀπό διαφόρους πολλά, τά ὁποῖα πραγματικά ωφέλησαν καὶ τὸν ἔκαναν περισσότερο γνωστό. Αλλά όσα κυκλοφόρησαν ἀναφέρονται κυρίως στην διδασκαλία και στα θαύματά του μέ ἐλάχιστα βιογραφικά στοιχεία.
Τήν ἔλλειψη μιᾶς συστηματικῆς βιογραφίας τοῦ ἁγίου Γέροντα διεπίστωσε ένα από τα πνευματικά του τέκνα, ὁ Γέροντάς μας ἱερομόναχος Ισαάκ1, και ἀπεφάσισε νά ἀναπληρώση τό κενό.
Ἄρχισε τήν συγγραφή δύο περίπου χρόνια μετά τήν κοίμηση τοῦ ὁσίου Παϊσίου (29-6-94 π.ή.), βοηθούμενος ἀπό τήν συνοδεία του, καί πλησίαζε στην ολοκλήρωσή της. Η δική του όμως κοίμηση (3-7-98 π.ή.) ανέβαλε τήν ἔκδοση τῆς ἕτοιμης σχεδόν βιογραφίας.
Παρέμεινε ἀδημοσίευτη, διότι, ἐνῶ ἀκόμη ἔχρηζε διορθώσεων καί συμπληρώσεων, οἱ δυσχέρειες καί οἱ συνθῆκες πού διαμορφώθηκαν μετά τήν ἀπορφάνισή μας ἦταν ἀκατάλληλες για τέτοιο εγχείρημα. Αλλά ἐπιπλέον ὑπῆρχε καί προφανής ἀδυναμία ἐκ μέρους μας. Γι’ αὐτό ἐπί τρία καί πλέον ἔτη ἡ βιογραφία παρέμεινε ἀνέγγιχτη.
Ἐκεῖνα πού μᾶς ὤθησαν στήν ὁλοκλήρωση της βιογραφίας αὐτῆς ἦταν ἡ ἐπιθυμία καί οἱ κόποι του Γέροντός μας γιά τήν ἔκδοση, καί ἡ παρακίνηση πολλῶν ἀδελφῶν.
Μερικές φορές ἀποθαρρυνθήκαμε καί σκεφθήκαμε νὰ ἐγκαταλείψουμε ὡς ἀκατάλληλοι αυτό το πολύ δύσκολο καί ὑπεύθυνο ἔργο. Μᾶς συνεῖχε ὁ φόβος μήν παραποιήσουμε τόν ἅγιο Γέροντα, καί ἀντί για ὠφέλεια προέλθει ζημία πνευματική καί σκανδαλισμός. Εϊχαμε τήν αἴσθηση μικροῦ παιδιοῦ πού προσπαθεῖ νά μιλήση για κάτι μεγάλο τό ὁποῖο ξεπερνά τά μέτρα του, καί δέν βρίσκει τά λόγια καί τόν τρόπο.
Ὅσο ζοῦσε ὁ ὅσιος Παΐσιος δέν εἴχαμε τήν πρόνοια μέ τόν Γέροντά μας να κρατήσουμε σημειώσεις, νὰ τὸν μαγνητοφωνήσουμε, νά τόν φωτογραφήσουμε ἢ να συλλέξουμε στοιχεῖα καί πληροφορίες με σκοππό νά τόν βιογραφήσουμε. Μᾶς γέμιζε ἡ παρουσία του, μᾶς ἀρκοῦσε μόνο νά τόν βλέπουμε καί νά τόν ἀκοῦμε. Ίσως θεωρηθῆ παράλειψή μας, ἀλλά ἔχουμε ἥσυχη τήν συνείδησή μας ὅτι δέν κάναμε κάτι πού θά στενοχωροῦσε τόν ἅγιο Γέροντα.
Τό μόνο εφόδιο ἦταν λίγες σημειώσεις ἀπό ἀπαντήσεις του σε προσωπικές ερωτήσεις γιά πνευματικά θέματα καθημερινοῦ ἀγῶνος. Ὁ Ὅσιος ἀνέφερε σέ αὐτές παραδείγματα ἀπό τούς δικούς του ἀγῶνες, ὑπερφυσικά γεγονότα καί δαιμονικούς πειρασμούς. Κυρίως βασιστήκαμε σέ ὅσα διέσωσε ἡ μνήμη μας, πολλά ἀπό τά ὁποῖα ἀκούσαμε ὄχι μία φορά. Τα λόγια του, πού εἴχαμε κρυμμένα ἢ μᾶλλον γραμμένα στην καρδιά μας, να μεταφέρουμε τώρα στο χαρτί μας κοινὴν ὠφέλειαν τῶν ἀδελφῶν μας.
Πολλοί λαϊκοί και κληρικοί, που γνώρισαν τον Όσιο, πληροφορηθέντες την προσπάθειά μας έθεσαν στην διάθεσή μας, ἄλλοι αὐθορμήτως μας ἄλλοι κατόπιν αιτήσεως μας, αξιόλογο υλικό, ἐπιστολές τοῦ ὁσίου Παϊσίου, κασσέτες, φωτογραφίες, σημειώσεις, μαρτυρίες. Ὅλα αὐτά τά στοιχεία που ρίχνουν πολύ φῶς καὶ συμπληρώνουν πολλά κενά τοῦ βίου, χρησιμοποιήθηκαν με προσοχή μας ὑπευθυνότητα. Πέρασαν ἀπὸ πολλά κόσκινα και λιχνίστηκαν καλά, για να μείνουν μόνο τα καθαρά,
Κάποια ἀπὸ αὐτὰ δὲν συμφωνούσαν μας μας πραγματικότητα καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Ἁγίου, Ἄλλοι ἀπό ἀδιάκριτη εὐλάβεια υπερτόνισαν μας διώγκωσαν όρισμένα περιστατικά. Ἄλλοι πάλι δεν κατενόησαν και μετέφεραν παραποιημένα τα λόγια του. Ὑπῆρχαν και ἐλάχιστοι πού ἐκφράστηκαν ἀρνητικά μας μας πρόσωπό του, ἴσως ἀπό ἄγνοια και ὄχι κακή διάθεση, Ὁ Θεός μας μας τούς το καταλογίση.
Στην προσπάθεια μας βιογραφήσεως θέσαμε ὡς κανόνα την ἀλήθεια: «ἀρχή τῶν λόγων σου ἀλήθεια»2 Προσπαθήσαμε δηλαδή να παρουσιάσουμε τον Ἅγιο μας τον γνωρίσαμε, ὅπως ἦταν, χωρίς προσπάθεια μεγεθύνσεως μας ἐξιδανικεύσεως ἀπό ἀγάπη μας θαυμασμό.
Ένα μεγάλο μέρος τοῦ βίου εἶναι κατ’ ουσίαν αυτοβιογραφία, διότι ὁ ἅγιος Γέροντας ἀποτελεῖ μας κύρια πηγή τῶν πληροφοριών μας. Ἀπό τά ἀψευδέστατα χείλη του καί μέ ἄμεσο τρόπο προέρχονται οι περισσότερες διηγήσεις. Ὅσα ὅμως γράψαμε εἶναι λίγα, πτωχά καί ἀδύνατα, καί δέν ἐξαντλοῦν τόν πνευματικό του πλοῦτο. Ὄχι μόνο δέν ὑπερβάλλουμε, ἀλλά ἄθελά μας ἀδικοῦμε κατά πολύ τόν Ἅγιο, γιά τούς ἑξῆς λόγους:
Η εσωτερική του ζωή, ὅπως καί ἡ ζωή όλων τῶν ἁγίων, ἦταν κρυφή καί ἀθεώρητη. Εφανέρωσε λίγα γιά νά μᾶς βοηθήση, ἀλλά ἔκρυβε πολύ περισσότερα. Στις μεταξύ μας σχέσεις, ὅταν ζοῦσε, κυριαρχοῦσε τό ἀνθρώπινο στοιχεῖο πού ἔκρυβε τό ἐσωτερικό του μεγαλεῖο. Τό βασικώτερο εἶναι ὅτι ἡ πνευματική μας τύφλωση καί ἀνεπάρκεια μᾶς ἐμπόδισαν νά δοῦμε πιό πνευματικά τόν Γέροντα, ὥστε νά τόν παρουσιάσουμε πιο πιστά. Ἄν ἡ πνευματική μας κατάσταση ἦταν καλύτερη, θά ἦταν ὁπωσδήποτε πιό καλή καί ἡ βιογραφία του. Διότι εἶναι γνωστόν ὅτι, γιά νά βιογραφήση κάποιος ἕναν ἅγιο, πρέπει νά εἶναι καί ὁ ἴδιος ἅγιος, καί μάλιστα στα μέτρα του καί στήν κατάστασή του. Ἔλεγε ὁ ἅγιος Γέροντας ὅτι οἱ βίοι τῶν ἁγίων πού εἶναι γραμμένοι ἀπό ἁγίους, εἶναι θαυμάσιοι.
Επειδή λοιπόν «τό φρέαρ ἐστί βαθύ καί ἄντλημα οὐκ ἔχομεν»3, ἡ δική μας δηλαδή ἀδυναμία δέν ἐπαρκεῖ νά προσεγγίση καί νά παρουσιάση τό πνευματικό του μέγεθος, περιοριστήκαμε στήν ἁπλῆ καί πιστή παράθεση τῶν στοιχείων. Προσπαθήσαμε να εἴμαστε μόνον ἀξιόπιστοι μάρτυρες καί τίποτε περισσότερο.
Παρά ταῦτα, μέσα ἀπό τά ἄτεχνα γραφόμενά μας ἀναδύεται ὁ Ἅγιος κινούμενος μέ ἄνεση μεταξύ γῆς καὶ οὐρανοῦ, ἐμπαίζων ἀλλά καί οἰκτείρων τόν διάβολο και «συναλιζόμενος» μέ πλειάδα ἁγίων. Αποκαλύπτεται πάμπτωχος, ἀλλά μέ πλουσιώτατες ευλογίες που κατεβάζει μέ τήν προσευχή του από τὸν οὐρανό στην γῆ. Ἀδύναμος καί ἀσθενής, αλλά πανίσχυρος καί πυρακτωμένος μέ τήν χάρι τοῦ Θεοῦ, πού ἐνώπιόν του υποχωροῦν ἀκόμη καί οἱ φυσικοί νόμοι μοναχός ερημοπολίτης, αλλά πολύ κοντά στις ανάγκες τῶν ἀνθρώπων· ἀσκητής αυστηρός στον ἑαυτό του, αλλά φιλάνθρωπος μέχρις αυτοθυσίας ύπέρ τῶν ἀδυνάτων, τῶν ἀσθενῶν καί τῶν ἀδικουμένων.
Ὅλα τὰ στοιχεῖα τῆς ζωῆς του ἦταν ἀδύνατον να περιληφθοῦν σὲ ἕναν τόμο. Γι’ αὐτό ἐπελέγησαν ἀντιπροσωπευτικά τά πιό δυνατά και διδακτικά. Παραλείφθηκαν ή διδασκαλία τοῦ Ἁγίου, πού συμπληρώνει μερικούς τόμους, πλῆθος ἐπιστολῶν του καί ὑπέρ τά διακόσια μαρτυρημένα θαύματά του. Σκοπός μας δέν ἦταν να παρουσιάσουμε ἕναν «κατάλογο θαυμάτων». Διότι είναι φυσικό σε κάποιον πού φθάνει στην «ακρώρεια» τῶν ἀρετῶν καί ἀποκτᾶ τήν θεία χάρι νά ἐνεργοῦν τά χαρίσματα καί νά κάνη θαύματα. Αλλά τό ζητούμενον εἶναι πῶς ἔφθασε ὡς ἐκεῖ, ποιό δρόμο ώδευσε καί μέ ποιόν τρόπο αγωνίσθηκε ἐναντίον τῶν παθῶν καί τῶν πειρασμῶν. Πιο πολύ ἀπό τά θαύματά του μᾶς ἔχουν συγκινήσει ἡ μεγάλη του αὐταπάρνηση, οι φιλότιμοι ἀγῶνες γιά τήν ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ, ἡ μοναχική ακρίβεια καί ἡ λεπτή του αἴσθηση γιά τήν πνευματική ζωή, ἡ σπανία διάκρισή του, ἡ θυσιαστική του αγάπη γιά τόν κάθε ἄνθρωπο καί τό πατερικό του φρόνημα πού ἀνέπαυε.
Το βιβλίο διαιρέθηκε σε δύο μέρη:
Στο πρώτο μέρος, ὅπου παρουσιάζεται Ὁ κατά πλάτος βίος του, ἔγινε προσπάθεια μέσα σέ ἕνα χρονικό καί τοπικό πλαίσιο να φανῆ ὅσο τό δυνατόν πιο ἁπλά, ἀλλά καί ὁλοκληρωμένα ἡ ἀγωνιστική του πορεία ἀπό τήν γέννηση ὥς τήν κοίμησή του. Σέ δεκατέσσερις ἑνότητες-κεφάλαια με βάση καί ἄξονα τόν ἑκάστοτε τόπο διαμονῆς τοῦ Ἁγίου, τοποθετοῦνται ἀκτινωτά βιογραφικά στοιχεῖα, ἀγῶνες, θαύματα καί ποικίλες δραστηριότητές του.
Τό δεύτερο μέρος Βιογραφικά σε θεματικές ενότητες, κρίθηκε ὡς ἀπαραίτητο συμπλήρωμα καί ἐπεξήγηση τοῦ πρώτου μέρους. Μέ αὐτό προσεγγίζεται βαθύτερα καί κατανοεῖται πληρέστερα ὁ Ἅγιος. Τό καθένα ἀπό τά δύο μέρη διατηρεῖ μιά αὐτοτέλεια καί ἀνεξαρτησία θά μποροῦσαν νά ἐκδοθοῦν καί χωριστά – ἐνῶ ταυτόχρονα ἔχουν βαθειά ἐσωτερική ἑνότητα. Εἶναι δηλαδή καί τό δεύτερο μέρος βιογραφία. Δέν ἀκολουθεῖ χρονική σειρά, ὅπως τό πρῶτο, ἀλλά περιέχει βιογραφικά περιστατικά ταξινομημένα σε θεματικές ενότητες4.
Κεντρική έννοια του δευτέρου μέρους ἀποτελεῖ ἡ θεία χάρις. Γιά νά τήν ἀποκτήση ὁ Ἅγιος, πρῶτα πάλεψε πρός τά πάθη καί τήν ἁμαρτία καί ὕστερα ἀναδείχθηκε «καλός οἰκονόμος ποικίλης χάριτος Θεοῦ5.
Στις Αρετές τοῦ Ἁγίου ἀναφέρονται μέ τρόπο πρακτικό και παραστατικό διάφορα περιστατικά από την ζωή του, πού ὑπέπεσαν στήν ἀντίληψή μας. Καταχωρίζονται σε κεφάλαια με κοινή υπόθεση τήν ἀρετή πού ἀναγράφεται στον τίτλο κάθε κεφαλαίου. Δέν ἀναφέρεται σχετική διδασκαλία του, παρά μόνο λίγα ἐπιγραμματικά στοιχεία της. Ὅπου ὅμως χρειάσθηκε να τονισθῆ κάτι γιά νά φανῆ καλύτερα τό πνεῦμα του, παρατέθηκαν κάπως περισσότερα.
Τα Χαρίσματά του, ποικίλα καί ὑπερφυσικά, ταξινομημένα κατ ̓ εἶδος, φαίνονται ἐναργέστερα μέσα ἀπό τίς μαρτυρίες τοῦ ἰδίου καί ἄλλων. Επελέγησαν δειγματοληπτικά λίγες, χωρίς σχολιασμούς, παρά μόνο ὅπου κρίθηκε σκόπιμη κάποια ἐπεξήγηση.
Ἡ ἔκταση, τό βάθος καί ἡ ἀξία τῆς Προσφορᾶς του εἶναι ἀδύνατο νά ἀποτιμηθοῦν καί νά περικλεισθοῦν σέ λίγες σελίδες. Διότι ἔχοντας τήν ποικιλότητα τῶν θείων χαρισμάτων, φυσικά καί ἀβίαστα, χωρίς ἀνθρώπινη προσπάθεια καί ἐπιδίωξη, προσέφερε Ἁπλῶς ἀναφέρονται κάποιοι ευαίσθητοι τομείς όπου τὸν πλοῦτο τῆς θείας χάριτος σε λιμώττουσες ψυχές, ιδιαίτερα βοήθησε.
Γιά νά ἀποφευχθούν ανακρίβειες και παντός είδους σφάλματα, θέσαμε τα γραπτά μας ὑπό τήν κρίση καί τόν ἔλεγχο πνευματικῶν τέκνων τοῦ γέροντος Παϊσίου καί ἄλλων πατέρων,
Πολλές εὐχαριστίες καί χάριτες οφείλουμε:
Στούς παραδελφούς μας, ὅσοι είδαν, διώρθωσαν καί συμπλήρωσαν τον Βίο. Η συμβολή τους ὑπῆρξε ὁλόψυχη καί ουσιαστική. Χωρίς τήν βοήθειά τους ὁ Βίος τοῦ ὁσίου Γέροντα θά ἦταν πολύ ἐλλιπής καί μέ πολλά λάθη.
Επίσης στούς ἄλλους συνεργούς πού μᾶς ἐμπιστεύθηκαν διάφορα στοιχεία. Ακόμη σε όσους ήλεγξαν τα γραπτά, μᾶς ἔκαναν προτάσεις και διορθώσεις, καί ἀφιέρωσαν ικανό χρόνο καί πολύν κόπο μέχρι να λάβη τήν τελική μορφή της ἡ ἐργασία αυτή. Τέλος σε όσους συνέβαλαν με οποιονδήποτε τρόπο φανερῶς ἤ ἀφανῶς στήν ἀπό κάθε άποψη ἀρτιώτερη ἐμφάνιση τῆς ἐκδόσεως, καί συνετέλεσαν νὰ δῆ τό φῶς τῆς δημοσιότητος δέκα χρόνια ἀκριβῶς ἀπό τήν κοίμηση τοῦ ὁσίου Παϊσίου.
Ὅλως ἰδιαιτέρως εὐχαριστοῦμε τόν σεβαστό μας γέροντα Γρηγόριο, Πνευματικό τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Τιμίου Προδρόμου Μεταμορφώσεως, γιά τήν πολυποίκιλη συμπαράστασή του στήν ὅλη προσπάθεια τῆς συγγραφῆς τοῦ Βίου καί γιά τήν ἀνάληψη τῆς ἐκδοτικῆς δαπάνης.
Γιά ὅλους αυτούς ἐπικαλούμεθα τήν χάρι τοῦ Θεοῦ καί τίς εὐχές τοῦ Γέροντα.
Προς διευκόλυνση τῶν ἀναγνωστῶν σημειώνονται κάποιες ἐπεξηγήσεις:
Πολλές ενέργειες, ἀγῶνες, περιστατικά κατανοοῦνται καί ἐξηγοῦνται στην συνάφειά τους. Ὅ,τι εἶπε ὁ Γέροντας δέν πρέπει ἀδιακρίτως να γενικεύεται. Μερικά ειπώθηκαν για συγκεκριμένη μόνο περίπτωση καί δέν ἰσχύουν γιά ὅλους. «Τό ἴδιο φάρμακο μπορεῖ νά βλάψη ἤ νά ὠφελήση ανάλογα μέ τόν ὀργανισμό».
Παρουσιάζονται κάποιες θέσεις τοῦ Γέροντα για θέματα ἐκκλησιαστικά, ἐθνικά, μοναχικά κ.λπ. Ἡ στάση του, πού ἐπεδίωκε νά εἶναι γνωστή στούς ἄλλους, ἦταν τελείως πνευματική καί ἀπαθής· γι’ αὐτό καί παρατίθεται χωρίς τήν παραμικρή διάθεση νά θιγῆ ἤ νά ἐκτεθῆ κάποιο πρόσωπο.
Οἱ μαρτυρίες καταχωρούνται ὅπως κατετέθησαν. Μερικές ἐκτεταμένες συντομεύθηκαν χωρίς νά ἀλλοιωθοῦν. Οπωσδήποτε ἔγινε σεβαστή ἡ ἐπιθυμία αυτῶν πού ζήτησαν να τεθοῦν ἀνωνύμως οἱ μαρτυρίες τους.
Οἱ ἡμερομηνίες πού ἀναφέρονται στό ἑξῆς εἶναι μέ τό παλαιό ἡμερολόγιο. Ὅπου γράφεται ἡμερομηνία μέ τό νέο, προστίθεται ἡ συντομογραφία: (ν.ή.).
Τελειώνοντας τίς προλογικές ἐξηγήσεις, ἀδυνατοῦμε ἀπό τήν θέση αυτή νά ἐκφράσουμε επάξια τήν εὐγνωμοσύνη καί τήν εὐχαριστία μας πρός τον Ἅγιο γιά ὅσα μᾶς προσέφερε. Μόνο ζητοῦμε ἀπό βάθους καρδίας νά μᾶς συγχωρήση γιά ὅσα ἁμαρτήσαμε στην ἀγάπη του καί ἰδιαιτέρως γιά τό τόλμημά μας να έχε δώσουμε τον Βίο του. Τον παρακαλοῦμε ὅμως νά φωτίση τό νοῦ τῶν ἀναγνωστῶν, ὥστε νά τόν κατανοήσουν ὀρθὰ καὶ νὰ ὠφεληθούν πνευματικά. Ἔχοντας ἐπίγνωση τῶν ἀτελειῶν, τῶν ἐλλείψεων καί τῶν σφαλμάτων μας εὐχαρίστως θα δεχθοῦμε ὁποιεσδήποτε παρατηρήσεις καί ὑποδείξεις πού προέρχονται ἀπό ἀγάπη γιά τήν ἀποκατάσταση τῆς ἀληθείας.
Ἄν ὁ ἀναγνώστης συναντήση λάθη σε κάποια σημεῖα τῶν ἀρωματισμένων αγώνων τοῦ ἁγίου Γέροντα, αὐτὰ ὁπωσδήποτε δέν προέρχονται οὔτε ἀπό τον ὅσιο Παΐσιο οὔτε ἀπό τόν βιογράφο του παπα-Ἰσαάκ, ἀλλά ἀπό τούς ἐπιμεληθέντες τόν Βίο.
Ἄν ὅμως κάποια ψυχή θερμανθῆ ἀπό τά κατορθώματα τοῦ Ἁγίου καί ἀναλάβη ἀγῶνα πνευματικό, ἂς δοξάση τό προσκυνητό ὄνομα τοῦ μεγάλου Θεοῦ καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, «ᾧ ἡ δόξα καί ἡ προσκύνησις σύν τῷ Πατρί καί τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τούς αἰῶνας. Ἀμήν».
Συνοδεία γέροντος Ισαάκ
Καλύβη Αναστάσεως
Καψάλα
Καρυές Ἅγιον Ὄρος
- Ὁ πρόλογος γράφτηκε από την συνοδεία τοῦ γέρον τος Ἰσαάκ, ἀπηχεῖ τίς ἀπόψεις του καί ἐξηγεῖ τήν ὅλη προσπάθεια συγγραφῆς τοῦ Βίου.
- Ψαλμ. Ριη’, 160.
- Πρβλ. Ἰω. δ’, 11.
- Η διάρθρωσή του σε τρεῖς ἑνότητες (Αρετές, Χαρίσμα τα, Προσφορά) βασίστηκε στο χωρίο: «οἶνον καί σίκερα οὐ μή πίη» (ἄσκησις, ἀγώνας) -«καί Πνεύματος Ἁγίου πλη σθήσεται ἔτι ἐκ κοιλίας μητρός αὐτοῦ» (θεία χάρις)- «καί αὐτῶν» (προσφορά), (Λουκ. α’, 15-6). Ὁ μέγας Πρόδρομος πολλούς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ ἐπιστρέψει ἐπί Κύριον τόν Θεόν αὐτών» (προσφορά) (Λουκ.α΄, 15-6). Ὁ μέγας Πρόδρομος διῆλθε τά στάδια αυτά, ἄν καί μέ ἄλλη σειρά, διότι ἀνεδείχθη προφήτης ἐκ μήτρας. Ὅλοι οἱ ἅγιοι πρῶτα ἀγωνίστη καν γιά νά καθαρθοῦν ἀπό τά πάθη τηρώντας τίς ἐντολές, ἀπό τίς ὁποῖες γεννώνται οἱ ἀρετές καί μετά ἔλαβαν τήν θεία χάρι. Στο τρίτο στάδιο παρατηρεῖται ἡ διάθεση καί ἡ διανομή τῶν χαρισμάτων γιά τήν σωτηρία τῶν ἀνθρώπων.
- Α’ Πέτρ. δ’, 10.