Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωής, Τόμος Β΄, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο, Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον «Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης ὁ Θεολόγος», Σουρωτὴ Θεσσαλονίκης 2025.
Αγορά, Κείμενο πολυτονικό (doc, pdf), Κείμενο μονοτονικό (doc, pdf)
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Σὲ ἐπιστολή, ποῦ ὁ Ἅγιος Παΐσιος εἶχε στείλει τὸ 1991 στὸ Ἡσυχαστή-ριο, ἔγραφε ἀπευθυνόμενος σὲ ὅλες τὶς Ἀδελφές: «Σκέφτηκα νὰ σᾶς στείλω ἕνα πνευματικὸ κέρασμα: μιὰ καλὴ εὐχὴ τυλιγμένη μὲ ἕνα καλὸ παράδειγμα. Ἢ μὲν εὐχὴ εἶναι: Νὰ εἶναι ὁ Χριστὸς καὶ ἡ Παναγία πάντα μαζί σας καὶ νὰ ἔχετε πάντα ἀγάπη, ὁμόνοια καὶ ἀνεκτικότητα μεταξύ σας, ὅπως καὶ ὁ Χρι-στὸς μᾶς ἀνέχεται. Τώρα ἂς ξετυλίξουμε καὶ τὸ παράδειγμα: Τὸ κάθε Μονα-στήρι, κατὰ τὸν λογισμό μου, εἶναι καὶ ἕνα πνευματικὸ πατητήρι, καὶ ὁ καθέ-νας ἐρχόμενος ἀπὸ τὸν κόσμο φέρνει καὶ τὸ καλαθάκι του μὲ τὰ σταφύλια του καὶ μὲ τὶς ἀνάλογες σκόνες του, καὶ ἀδειάζονται ὅλα στὸ πατητήρι τοῦ Χριστοῦ καὶ πατιοῦνται – ταπεινώνονται – ὅλα μαζί. Ὅλα τὰ εἴδη τῶν σταφυ-λιῶν τότε, μαῦρα, ἄσπρα, ραζακιά, ἑνώνονται καὶ δημιουργοῦν ἕνα χρῶμα, καὶ ὅλες οἱ γεύσεις τῶν σταφυλιῶν φτιάχνουν μία γεύση, ἀφοῦ βράσουν ὅλα μαζὶ καὶ κατασταλάξουν καὶ γίνη ἡ μετάγγιση στὸ καθαρὸ βαρέλι. Τότε πιὰ χρειάζεται προσοχὴ νὰ μὴν πάρη ἀέρα τὸ βαρέλι, καὶ μεταβληθῇ σὲ ξύδι τὸ κρασί, καὶ πᾶνε ὅλοι οἱ κόποι χαμένοι…».
Ὁ ἀνὰ χεῖρας δεύτερος τόμος τῆς σειρᾶς «Ἁγίου Παϊσίου του Ἁγιορεῖ-του, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς» ἔχει ὡς θέμα αὐτὸ τὸ «πνευματικὸ πατητή-ρι», τὸ Κοινόβιο, καὶ ἀποτελεῖται ἀπὸ τὰ ἕξης τρία μέρη: Ἡ καθημερινὴ πνευματικὴ ἐργασία στὸ Κοινόβιο, οἱ σχέσεις τῶν ἀδελφῶν στὸ Κοινόβιο, ἡ Γερόντισσα μέσα στὸ Κοινόβιο. Στὸν γενικότερο πρόλογο τοῦ πρώτου τόμου τῆς σειρᾶς δόθηκαν ὁρισμένες διευκρινίσεις, οἱ ὁποῖες ἀφοροῦν καὶ στὸν πα-ρόντα τόμο, καθὼς καὶ στοὺς δύο ἑπομένους, ἀλλὰ θὰ θέλαμε στὸ σημεῖο αὐτὸ νὰ ἐπισημάνουμε τὸ ἑξῆς: Σὲ ἀρκετὰ σημεῖα τοῦ κειμένου μπορεῖ νὰ δημιουργηθῇ ἡ ἐντύπωση ὅτι οἱ ἀπαντήσεις τοῦ Ὄσιου γιὰ τὸ ἴδιο θέμα, ἀκό-μη καὶ πρὸς τὴν ἴδια ἀδελφή, διαφέρουν ἢ καὶ εἶναι ἀντίθετες μεταξύ τους. Αὐτὸ ὁφείλεται στὸ ὅτι οἱ ἀπαντήσεις εἶναι κατὰ κανόνα προσωπικές, καὶ ἐπομένως εἶναι ἀνάλογες εἴτε μὲ τὴν γενικότερη κατάσταση τῆς ἀδελφῆς ποῦ κάνει τὴν ἐρώτηση εἴτε μὲ τὴν κατάστασή της κατὰ τὴν συγκεκριμένη χρο-νικὴ στιγμή.
Στὸ πρῶτο μέρος τοῦ βιβλίου γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἀναγκαιότητα τῆς προσαρμογῆς τοῦ μοναχοῦ στὸ κοινοβιακὸ πρόγραμμα, τὸ ὅποιο ἀποτελεῖ βασικὸ στοιχεῖο γιὰ τὴν συγκρότηση τῆς κοινοβιακῆς ζωῆς, καὶ γι’ αὐτὸ πρέ-πει νὰ τηρῆται ἀπὸ ὅλους τοὺς ἀδελφούς. «Ὀτὰν ζὸὺν πολλοὶ ἀδελφοὶ μαζί, τόνιζε ὁ Ὅσιος, δὲν γίνεται ὁ καθένας νὰ τρώη ὅποτε θέλει νὰ κάνη τὸ πρό-γραμμα τὸ δικό του, ὅπως τὸν ἀναπαύει, ὅπως τοῦ ταιριάζει».
Καὶ ὅταν οἱ ἀδελφὲς εἶχαν μερικὲς φορὲς τὸν λογισμὸ ὅτι θὰ τὶς βοη-θοῦσε πνευματικὰ νὰ ἀπέχουν γιὰ ἕνα διάστημα ἀπὸ τὸ κοινοβιακὸ πρόγραμ-μα, ὁ Ὅσιος Παΐσιος έλεγε κατηγορηματικά: «Αυτό ποὺ εμποδίζει τὸν μονα-χὸ νὰ κάνη προκοπὴ δὲν εἶναι τὸ πρόγραμμα τοῦ Κοινοβίου, ἀλλὰ τὸ ὅτι δὲν προσέχει, ὥστε νὰ ἔχη ἐγρήγορση ὅλη τὴν ἡμέρα, γιὰ νὰ βρίσκεται σὲ μία πνευματικὴ πορεία (…) Ἂν κάποιος ἀκολουθῇ ταπεινὰ τὴν τάξη τοῦ Κοινοβίου, μπορεῖ καὶ μὲ λιγότερη αὐταπάρνηση, ἀνάλογα μὲ τις δυνάμεις ποῦ ἔχει, νὰ προχωρήση φυσιολογικὰ στὴν καλογερικὴ καὶ νὰ φθάση σὲ μέτρα πνευμα-τικά». Ἐπίσης, στὸ πρῶτο μέρος τοῦ βιβλίου γίνεται λόγος καὶ γιὰ τὸν Κανό-να καὶ τὴν Ἀκολουθία – τὴν σπονδυλικὴ στήλη τῆς μοναχικῆς ζωῆς -, καθὼς καὶ γιὰ τὴν πνευματικὴ ἐργασία τοῦ μοναχοῦ στὸ κελλί του. Τὰ σχετικὰ μὲ τὴν διακονία, ἢ ὅποια ἀποτελεῖ καὶ αὐτὴ ἕνα μέρος τοῦ κοινοβιακοῦ προ-γράμματος, θὰ περιληφθοῦν σὲ ἰδιαίτερο τόμο.
Τὸ δεύτερο μέρος τοῦ βιβλίου ἀναφέρεται στὸν τρόπο διοικήσεως καὶ λειτουργίας τοῦ Κοινοβίου, καθὼς καὶ στὶς σχέσεις τῶν ἀδελφῶν μέσα σ’ αὐτὴν τὴν πνευματικὴ οἰκογένεια, στὴν ὁποία «συγγενεύουν ἀπὸ Χριστὸ» καὶ τὰ ἔ-χοῦν ὅλα κοινά: Κοινὴ κατοικία, κοινὴ λατρεία, κοινὴ Τράπεζα, προϋποθέσεις οἱ ὅποιες συντελοῦν στὸ νὰ ὑπάρχη ἑνότητα καὶ ὁμόνοια μετα-ξύ τους. «Τὰ ἀνώτερα πνευματικὰ γιὰ μένα, ἔλεγε ὃ Ὅσιος Παΐσιος, αὐτὰ εἶναι: Νὰ αδελφωθῆτε, νὰ ἀφομοιωθῆτε, νὰ γίνετε ὅλες μιὰ ψυχή, μιὰ καρ-διά.» Ἀκόμη δὲν ἔχετε καταλάβει τὴν μεγάλη πνευματικὴ δύναμη καὶ τὸ βαθὺ νόημα ποὺ ἔχει ἡ ἀφομοίωση μέσα σὲ μιὰ Ἀδελφότητα. Δὲν ἔχετε καταλάβει ὅτι μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ σᾶς δίνεται ἢ δυνατότητα νὰ φθάσετε σὲ μεγάλη πνευ-ματικὴ κατάσταση». Γιὰ τὸν Ὅσιο τὸ Κοινόβιο ἀποτελεῖ ἐργαστήριο ἀρετῶν, διότι ὁ μοναχὸς ποῦ ζῆ μέσα σ’ αὐτὸ μὲ ἐγρήγορση ἔχει συνέχεια εὐκαιρίες γιὰ νὰ καλλιεργήση τὸ φιλότιμο, τὴν θυσία, τὴν ὑπομονή, τὴν ὑπακοή, τὴν ἀνεκτικότητα, τὴν ταπείνωση. Μὲ τὴν πνευματικὴ αὐτὴ ἐργασία ἑλκύει τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ καὶ ἑνώνεται μαζί Του. Σ’ αὐτό, ἄλλωστε, ἔγκειται καὶ ἡ ἄξια τῆς κοινοβιακῆς ζωῆς, καὶ ὄχι στὴν ἁπλῆ συγκατοίκηση.
Τέλος, τὸ τρίτο μέρος τοῦ βιβλίου ἀναφέρεται στὴν σχέση της Γερό-ντισσας μὲ τὶς ἀδελφές. Παρατίθενται συμβουλὲς τοῦ Ὁσίου πρὸς τὴν Γερό-ντισσα σχετικὰ μὲ τὸ καθημερινό της πρόγραμμα καὶ μὲ τὴν ἐργασία ποὺ ὀφείλει νὰ κάνη στὶς ψυχές τους. Γιὰ τὴν σχέση δὲ τῶν ἀδελφῶν μὲ τὴν Γε-ρόντισσα, τὴν πνευματική τους μητέρα, τονίζει πὼς γιὰ νὰ προκόψουν στὴν καλογερική, πρέπει νὰ ἀφήσουν τὸν ἑαυτό τους στὰ χέρια της, νὰ τὴν ἐμπι-στεύωνται ἀπόλυτα, νὰ τῆς λένε τὰ πάντα, νὰ δέχωνται μὲ χαρὰ καὶ εὐγνω-μοσύνη την παιδαγωγία της καὶ νὰ τῆς ἐπιτρέπουν νὰ ἐργάζεται ἐλεύθερα στὶς ψυχές τους. Καί, ὅταν τοὺς φερθῆ αὐστηρά, «τότε πρέπει νὰ νιώθουν μεγαλύ-τερη πνευματικὴ σιγουριά, γιατί αυτό τὶς βοηθάει νὰ μὴ ζοῦν νωθρὰ τὸν μοναχισμό».
Ὁ μοναχὸς ποὺ θὰ φυλάξη καθαρὴ τὴν συνείδησή του ἀπέναντι στὸν Θεό, ἀπέναντι στὸν Γέροντα τοῦ καὶ ἀπέναντι στοὺς ἀδελφούς του, εἶναι ἕνας ἀλη-θινὸς ἐργάτης τῆς νηπτικῆς ἐργασίας, ὅπως εξηγεῖ ὁ Ἅγιος Συμεῶν ὁ Νέος Θεο-λόγος: «Ἂν θέλης ξεκινήσης αὐτὴν τὴν φωτοφόρο καὶ τερπνὴ ἐργασία, βάλε ἀρχὴ ὡς ἑξῆς: Μαζὶ μὲ τὴν τέλεια ὑπακοή, χρειάζεται νὰ κάνης καὶ ὅλα σου τὰ ἔργα μὲ καθαρὴ συνείδηση. Καὶ τὴν συνείδησή σου πρέπει νὰ τὴν φυλάγης πρῶτον ἀπέναντι στὸν Θεό, ὥστε νὰ μὴν κάνης εκεῖνα πὸὺ ξέ-ρεις ὅτι δὲν ἀνα-παύουν τὸν Θεὸ· δεύτερον, ἀπέναντι στὸν πνευματικό σου πατέρα, ὥστε νὰ κάνης ὅλα ὅσα σοῦ λέει χωρὶς νὰ προσθέτης ἢ νὰ παραλεί-πης κάτι· καὶ τρίτον, ἀπέναντι στοὺς ἄνθρώπούς, ὥστε νὰ μὴν κάνης στὸν ἀδελφό σου εκεῖνα ποῦ ἐσὺ μισεῖς» (Ἁγίου Συμεῶν τοῦ Νέου Θεολόγου, Λό-γος περὶ τῶν τριῶν τρόπων τῆς προσευχῆς, PG 120,705Α-Β).
Εἴθε, μὲ τὶς πρεσβεῖες καὶ τοῦ Ὄσιου Παϊσίου, νὰ μπορέσουμε νὰ διά-νύσουμε μὲ καθαρὴ συνείδηση « τὸν πάγκαλο δρόμο τῆς κοινοβιακής ζωῆς» (Άγιου Θεοδώρου του Στουδίτου, Ἐπιστολὲς πρὸς Μοναχές, PG 99, 1549Β), γιὰ νὰ φθάσουμε «στὸ ἀγγελικὸ Κοινόβιο, τὸν Παράδεισο». Ἀμήν.
7 ’Ὀκτωβρίου 2024
Μνήμη τῶν Ἁγί6ων Μαρτύρων Σεργίου καὶ Βάκχου
ἡ Καθηγουμένη τοῦ Ἱεροῦ Ἡσυχαστηρίου Φιλοθέη Μοναχή
καὶ αἱ σὺν ἐμοὶ ἐν Χριστῷ Ἀδελφαί